Xe nhập khẩu tăng 22%, xe lắp ráp chỉ tăng 2%: Công nghiệp ô tô Việt Nam đang hụt hơi hay đổi hướng?

Cần phân biệt ba hiện tượng: người mua ưu tiên xe nhập khẩu, doanh nghiệp thay đổi nguồn cung và nhà máy nội địa suy giảm sức cạnh tranh. Ba yếu tố này có thể liên quan, nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Nghịch lý: Xe lắp ráp tăng chậm nhưng sản xuất ô tô trong nước vẫn tăng mạnh

Nếu chỉ nhìn vào báo cáo VAMA, có thể cho rằng hoạt động sản xuất ô tô tại Việt Nam đang mất dần động lực. Tuy nhiên, dữ liệu sản xuất công nghiệp cho thấy một bức tranh khác.

Theo số liệu ước tính của cơ quan thống kê, trong 8 tháng đầu năm 2026, sản lượng ô tô sản xuất trong nước đạt khoảng 371.500 chiếc, tăng 24% so với cùng kỳ. Hai bộ số liệu không mâu thuẫn bởi chúng phản ánh những hoạt động khác nhau.

Doanh số VAMA ghi nhận lượng xe bán ra của các doanh nghiệp thuộc phạm vi báo cáo. Trong khi đó, thống kê sản xuất công nghiệp phản ánh hoạt động sản xuất tại các cơ sở trong nước, bao gồm cả những doanh nghiệp không nằm trong báo cáo bán hàng VAMA.

Ngoài ra, xe được sản xuất trong một kỳ không nhất thiết được bán hết trong cùng kỳ. Tồn kho, xuất khẩu và thời điểm ghi nhận doanh số cũng tạo ra khác biệt.

Sự phát triển của VinFast là yếu tố quan trọng khi đánh giá ngành ô tô Việt Nam. Theo công bố của doanh nghiệp, VinFast bán 177.697 ô tô tại thị trường Việt Nam trong chín tháng đầu năm 2026, tăng gần 72% so với cùng kỳ.

Kết hợp số liệu VAMA, VinFast và Hyundai Thành Công, tổng doanh số được công bố từ ba nguồn lớn đạt 495.138 xe. Con số này cho thấy quy mô thị trường thực tế lớn hơn đáng kể so với phạm vi báo cáo VAMA.

Tuy nhiên, doanh số VinFast tại Việt Nam không thể tự động được coi là sản lượng sản xuất nội địa trong cùng kỳ. Để đánh giá đóng góp công nghiệp, cần đối chiếu thêm dữ liệu nhà máy, xuất khẩu, tồn kho và nguồn gốc từng sản phẩm.

Điều có thể nhận thấy là ngành ô tô Việt Nam đang có sự phân hóa rõ rệt. Trong khi một số hoạt động lắp ráp xe động cơ đốt trong truyền thống chịu sức ép cạnh tranh, sản xuất ô tô nói chung vẫn mở rộng, với sự tham gia ngày càng lớn của xe điện.

Vì vậy, nhận định toàn bộ ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đang hụt hơi là chưa đầy đủ.

Việt Nam có cần lắp ráp mọi mẫu xe đang bán?

Khoảng cách tăng trưởng giữa xe nhập khẩu và xe lắp ráp đặt ra câu hỏi lớn hơn: Việt Nam nên ưu tiên tăng số lượng mẫu xe được lắp ráp hay nâng giá trị tạo ra trong nước?

Nếu chỉ tập trung vào số xe hoàn chỉnh được lắp ráp, ngành công nghiệp có thể tăng sản lượng nhưng chưa chắc cải thiện tương ứng năng lực công nghệ và mức độ tự chủ.

Ngược lại, một doanh nghiệp sản xuất linh kiện có giá trị cao, cung cấp cho nhiều nhà máy trong khu vực, có thể tạo ra đóng góp kinh tế đáng kể mà không trực tiếp bán ô tô hoàn chỉnh tại Việt Nam.

Điều này càng quan trọng khi ô tô đang chuyển từ sản phẩm chủ yếu dựa trên cơ khí sang phương tiện tích hợp ngày càng nhiều phần mềm, điện tử và công nghệ pin.

Ở lĩnh vực động cơ đốt trong, Việt Nam phải cạnh tranh với hệ sinh thái sản xuất đã phát triển nhiều thập kỷ tại Thái Lan và Indonesia.

Trong khi đó, xe điện có thể mở ra cơ hội xây dựng chuỗi cung ứng mới, từ pin, linh kiện điện tử, hệ thống quản lý năng lượng đến phần mềm điều khiển.

Tuy nhiên, cơ hội không đồng nghĩa với lợi thế chắc chắn. Những lĩnh vực này đòi hỏi vốn đầu tư lớn, công nghệ, nhân lực chất lượng cao và khả năng cạnh tranh quốc tế.

Vì vậy, mục tiêu dài hạn không nên chỉ là thay thế xe nhập khẩu bằng xe lắp ráp trong nước, mà là nâng tỷ trọng giá trị gia tăng do doanh nghiệp tại Việt Nam tạo ra.

Một ngành công nghiệp ô tô phát triển bền vững cần có năng lực sản xuất, mạng lưới nhà cung ứng, công nghệ và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào nhu cầu tiêu thụ nội địa.

Người mua Việt Nam được lợi gì từ cuộc cạnh tranh này?

Ở góc độ người tiêu dùng, cạnh tranh giữa xe nhập khẩu và xe lắp ráp có thể mang lại nhiều lựa chọn hơn về sản phẩm, giá bán và trang bị.

Khi các hãng xe có thể sử dụng nhiều nguồn cung, họ có thêm khả năng điều chỉnh danh mục sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường. Tuy nhiên, không có cơ sở để mặc định xe nhập khẩu luôn tốt hơn xe lắp ráp.

Chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào tiêu chuẩn thiết kế, hệ thống quản lý sản xuất, kiểm soát chất lượng, cấu hình và quy trình hậu mãi, chứ không chỉ dựa trên quốc gia đặt nhà máy.

Tương tự, xe lắp ráp trong nước cũng không mặc nhiên có giá thấp hơn. Một mẫu xe nhập khẩu từ nhà máy quy mô lớn có thể đạt chi phí sản xuất cạnh tranh, trong khi xe lắp ráp có thể hưởng lợi từ việc chủ động nguồn cung và phụ tùng tại thị trường nội địa.

Đối với người mua, những yếu tố cần quan tâm vẫn là giá lăn bánh, trang bị, độ an toàn, chi phí sử dụng, bảo hành và giá trị bán lại. Xuất xứ sản xuất nên được xem là một thông tin tham khảo, không phải tiêu chí duy nhất quyết định chất lượng hay giá trị chiếc xe.

Công nghiệp ô tô Việt Nam đang thay đổi, không đơn thuần hụt hơi

Khoảng cách tăng trưởng 22% của xe nhập khẩu và gần 2% của xe lắp ráp trong thống kê VAMA cho thấy sức ép cạnh tranh ngày càng lớn đối với hoạt động lắp ráp truyền thống.

Lợi thế quy mô của các trung tâm sản xuất ASEAN, chính sách thuế quan và chiến lược tối ưu hóa nguồn cung của doanh nghiệp là những yếu tố có thể góp phần tạo ra xu hướng này.

Tuy nhiên, dữ liệu sản lượng công nghiệp và sự phát triển của các nhà sản xuất ngoài VAMA cho thấy không thể đồng nhất tăng trưởng doanh số chậm của một nhóm doanh nghiệp với sự suy giảm của toàn ngành sản xuất ô tô Việt Nam.

Thực tế, thị trường đang trải qua quá trình tái cơ cấu, trong đó hoạt động nhập khẩu, lắp ráp xe động cơ đốt trong và phát triển xe điện vận động với tốc độ khác nhau.

Vì vậy, thước đo quan trọng đối với công nghiệp ô tô Việt Nam không chỉ là tỷ lệ xe nhập khẩu hay xe lắp ráp được bán ra, mà còn là năng lực tạo ra giá trị gia tăng, làm chủ công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Xe nhập khẩu tăng nhanh là tín hiệu cạnh tranh đáng chú ý. Nhưng việc công nghiệp ô tô Việt Nam có thực sự hụt hơi hay không phải được đánh giá bằng năng lực sản xuất và giá trị tạo ra trong nước, thay vì chỉ dựa trên tỷ lệ tăng trưởng doanh số của một nhóm doanh nghiệp.

PV (Otoxemay)